De schaduwzijde aan de Mercosur-overeenkomst: komen de meest vervuilende meststoffen naar Europa?

Na 25 jaar van onderhandelingen, uitstel en gekruiste veto's is de vrijhandelsovereenkomst tussen de Europese Unie en Mercosur in de beslissende fase gekomen. Op 9 januari gaf het Coreper, het Comité van Permanente Vertegenwoordigers van de 27 lidstaten, het politieke startsein voor de overeenkomst. Wat ook het verschil maakte was de verandering van standpunt van Italië, dat de kant van de gunstige landen koos, waardoor de noodzakelijke gekwalificeerde meerderheid kon worden bereikt.

Hoewel de overeenkomst wordt gepresenteerd als een economische kans, werpt ze ook nieuwe en ernstige milieuproblemen op, in het bijzonder met betrekking tot de invoer van meststoffen die worden geproduceerd volgens lagere milieunormen dan die in Europa.

Maar laten we even een stapje terug doen en proberen te begrijpen wat Mercosur is en waarom de EU het als strategisch beschouwt.

Wat is Mercosur?

Mercosur (Mercado Común del Sur) werd in 1991 opgericht met het Verdrag van Asunción en verenigt Argentinië, Brazilië, Paraguay en Uruguay met als doel de regionale economische integratie te bevorderen. Het project beoogt de oprichting van een douane-unie, met gemeenschappelijke tarieven naar de buitenwereld, en streeft op de lange termijn naar de bouw van een echte gemeenschappelijke markt naar Europees model, gebaseerd op het vrije verkeer van goederen.

De Mercado Común Sur is een regionaal project voor economische integratie.

Mercosur is in de loop der jaren een van de belangrijkste economische blokken in Latijns-Amerika geworden en vertegenwoordigt een gebied dat rijk is aan grondstoffen, energiebronnen en strategische landbouwproductie, evenals een groeiende markt voor industriële goederen en diensten.

De overeenkomst met Mercosur is een goed voorbeeld van een gemeenschappelijke markt.

De overeenkomst met de Europese Unie, die in december 2024 politiek werd afgesloten na meer dan twee decennia van onderhandelingen, heeft tot doel deze banden verder te versterken en één van de grootste vrijhandelszones ter wereld te creëren, met meer dan 700 miljoen betrokken mensen.

De tekst voorziet in de geleidelijke afschaffing van tarieven op 91% van de handel tussen de twee blokken, wat een belangrijke stap betekent in de economische betrekkingen tussen Europa en Latijns-Amerika.

De meststoffenkwestie

Voor de Europese industrie is de overeenkomst een koopje: minder invoerrechten op auto's, machines, chemicaliën en farmaceutische producten, waarvoor momenteel in sommige gevallen tarieven van meer dan 30% gelden. Volgens de Europese Commissie zou de totale besparing in tarieven ongeveer 4 miljard euro per jaar bedragen.

Ook voor Italië, dat voor ongeveer 14 miljard euro handel drijft met Mercosur, wordt de overeenkomst voorgesteld als een kans op groei. Maar het zwaartepunt van het debat verschuift snel als we op het gebied van landbouw en milieu komen.

Ook de landbouw- en milieusector komen aan bod.

De landbouwsector is altijd het meest controversiële punt geweest in Mercosur. Naast extra quota voor vlees, gevogelte, suiker en ethanol, heeft de overeenkomst een minder besproken maar centrale kwestie opnieuw aan de orde gesteld: invoer van meststoffen. 

Mercosur-landen zijn grote producenten en exporteurs van stikstofhoudende meststoffen en chemicaliën, die vaak worden gemaakt met zeer energie-intensieve processen, hoge CO₂-emissies en minder strenge milieuvoorschriften en -controles dan in de EU. Dit maakt lagere prijzen mogelijk, maar gaat ten koste van de milieueffecten.

Om oneerlijke concurrentie te voorkomen, heeft de EU het Carbon Border Adjustment Mechanism (Cbam) geïntroduceerd, het mechanisme dat belasting heft op import met een hoge koolstofvoetafdruk. Meststoffen behoren tot de meest gevoelige sectoren.

En dit is waar Italië’s verschuiving in positie om de hoek komt kijken. Om de Mercosur-overeenkomst te steunen, heeft de regering gevraagd om het effect van de Cbam op meststoffen te verzachten, uit te stellen of te verminderen, met het argument dat de Europese boeren beschermd moeten worden tegen stijgende kosten.

Het mogelijke resultaat is echter een paradox: meststoffen die op een meer vervuilende manier worden geproduceerd, kunnen met minder barrières op de Europese markt komen, terwijl EU-producenten hoge kosten blijven maken om aan strengere milieunormen te voldoen.

Volgens NGO's en milieuverenigingen dreigt deze keuze de geloofwaardigheid van het Europese klimaatbeleid te ondermijnen, vervuiling buiten de EU-grenzen te brengen zonder deze echt te verminderen, en een landbouwmodel te stimuleren dat afhankelijker is van chemische inputs.

Met andere woorden, er is een groot risico dat de EU niet kan voldoen aan de strengere milieunormen en het risico bestaat dat milieueffecten worden geëxternaliseerd door producten te importeren die Europa ontmoedigt of intern reguleert.

De protesten van de agrarische wereld

Niet verrassend zijn de protesten van de agrarische wereld niet gestopt. In verschillende landen zijn tractoren opnieuw de straat op gegaan tegen een overeenkomst die als onevenwichtig wordt ervaren, niet in staat om eerlijke prijzen, echte milieubescherming en eerlijke concurrentie te garanderen.

De Europese Commissie belooft voorzorgsmaatregelen, meer GLB-middelen en strengere controles. Maar voor veel boeren en milieuactivisten blijft het probleem structureel: er kan geen sprake zijn van ecologische transitie als vrijhandel meer vervuilende productie beloont.

(JO/©AP news / Reuters via GreenMe.it/vertaling en adaptatie: The Global Money/Illustratie: Ethereal Optics via Unsplash)